|
Dil, insan yığınlarını millet yapan en
önemli öğedir. Dünyada, günümüze dek üç bine
yakın dilin konuşulduğu tahmin edilmektedir.
Bugün dünyada yaklaşık 250 milyon insanın
ana dili olarak konuştuğu, Çin’in içlerinden
Avrupa’nın içlerine kadar çok geniş bir
coğrafyaya yayılmış olan ve tarihî
zenginliğiyle göz kamaştıran Türkçemiz, bu
özellikleriyle bütün dünya dilleri
içerisinde beşinci sıradadır. Bu kadar çok
insanın konuştuğu ve böylesine geniş bir
coğrafyaya yayılmış olan dilin her yerde
aynı özellikleri göstermesi doğal olarak
mümkün değildir. O yüzden Türkçede birçok
lehçe vardır. Lehçeler şivelere, şiveler ise
ağızlara bölünür. Bir dilin anlaşılmayacak
kadar yabancılaşmış olan kollarına lehçe
denir. Mesela Çuvaş Türkçesi, Türkiye
Türkçesi için lehçe sayılır. Fakat büyük bir
oranda anladığımız Azerbaycan Türkçesi,
Türkiye Türkçesi için şive sayılır. Bir de
yüzde yüz oranında anladığımız fakat yine de
söyleyiş farklılıkları olan daha alt kollar
vardır ki bunlara da ağız denmektedir.
Mesela Erzurum ağzı, Erzincan ağzı vb. Bu
ağızlar da kendi içinde İspir ağzı, Oltu
ağzı gibi daha alt gruplara ayrılabilirler.
Hatta İspir ağzı da kendi içinde çekirdek
sayılabilecek farklı ağızlardan oluşabilir.
Bu yazımızla, İspir ve Pazaryolulu
hemşerilerimize, günlük yaşamımızda sürekli
kullandığımız fakat çoğunlukla fark
etmediğimiz bazı ağız özelliklerimizi kısaca
hatırlatmanın faydalı olabileceğini
düşündük.
Erzurum ili ağız özellikleri, bölgenin,
tabiat şartları, tarih boyunca değişik
devlet ve boylar arasında el değiştirmesi,
göç hareketleri ve bu hareketliliğin
güzergâhı üzerinde olması nedeniyle çok
farklılıklar gösterir. Birbirine komşu olan
iki köyün ağız özelliklerinde bile bazen çok
temel farklılıklar görülebilmektedir.
“İçerisinde yer yer, Eski Türkçenin, Eski
Anadolu Türkçesinin, Kıpçak Türkçesinin ve
günümüzün gelişmiş Türkiye Türkçesi aydın
konuşmasının özelliklerini bulduğumuz
bölgemiz ağızları, daha çok Türkçenin
Türkmen-Azeri-Terekeme ağız izlerini
göstermektedir.” (Gemalmaz 1995: s. 22)
Erzurum ili ağızları temelde iki gruba
ayrılır:
a. Yukarı Karasu-Yukarı Aras Ağızları,
b. Çoruh Boyu Ağızları.
Sınırları tam belirgin olmasa da
Serçeme-Tortum-Narman çizgisinin
kuzeyinde kalan bölgeler Çoruh boyu ağız
özellikleri, anahatlarıyla verdiğimiz bu
çizginin güneyinde kalan bölgeler de Yukarı
Karasu-Yukarı Aras ağız özellikleri
taşımaktadır. Yukarı Karasu-Yukarı Aras
ağızları temelde Doğu Anadolu ağız
özelliklerine sahiptir. Çoruh boyu ağızları,
Doğu Anadolu ve Doğu Karadeniz ağızlarının
ortak özelliklerini taşır. Bu iki ana ağız
grubunu birbirinden ayıran temel özellikler
şunlardır:
1) “Bazı dar ünlülü kapalı eklerin bu
ünlülerinin Yukarı Karasu-Yukarı Aras
ağızlarında, Türkiye Türkçesi aydın
konuşmasında ve Azerbaycan Türkçesinin
yaygın ağızlarında olduğu gibi,
düzlük-yuvarlaklık uyumuna girmelerine
karşılık (artıħ, başlıħ, geldiyh/geldıħ,
güzelliyh/güzellıħ, benim); Çoruh
boyu ağızlarında, Eski Anadolu (Selçuklu)
Türkçesinde olduğu gibi söz konusu uyumdan
kaçarak yuvarlak ünlülü kalma eğilimi
göstermeleri (artuħ, başluħ, geldük/gelduħ,
güzellük/güzelluħ, benüm).
2) Birinci teklik şahıs bildirme ekinin ünlüsü,
Yukarı Karasu-Yukarı Aras ağızlarının
bütününde, Azerbaycan Türkçesinde olduğu
gibi geniş olmasına karşılık (bülirem/bilirem),
Çoruh boyu ağızlarının önemli bir kısmında,
Türkiye Türkçesi aydın konuşmasında olduğu
gibi, dardır (büleyrim, büleyirim, büliyirim).
Şimdiki zaman eki, Yukarı Karasu-Yukarı Aras
ağızlarının bütününde “–(y)ir” olmasına
karşılık (diyirem, bülirem), Çoruh boyu
ağızlarının önemli bir kısmında “-(y)eyr/-(y)eyir”
şeklindedir (diyeyrim/diyeyirim, büleyrim/büleyirim).”
(Gemalmaz 1995: s. 22)
Çoruh boyu ağızları:
1) Oltu,
2) Tortum,
3) İspir ağızları olmak üzere üç bölüme
ayrılır.
Oltu, Tortum ve İspir ağızlarını birbirinden
ayıran temel özellikler şunlardır:
1.Damak ünsüzleriyle sonuçlanan eklerin Oltu
ve Tortum ağızlarında yalnız kalın ünlülü
şekillerinin bulunmasına karşılık (gelduħ,
gelaħ, gözelluħ), İspir (-Pazaryolu)
ağızlarında kalınlık-incelik uyumuna uygun
olarak hem kalın hem de ince ünlülü
şekilleri (geldük, gelek, güzellük vs.)
bulunur.
2.Oltu ve Tortum ağızlarında düz-dar-ince
ünlüyle sonuçlanan kelimelere getirilen
kapalı eklerin ünlüleri, bu düz-dar-ince
ünlüyle uyuma girdiğinden düz-ince olur
(goydiler), İspir (-Pazaryolu) ağızlarında
söz konusu eklerin ünlüleri bu düz-dar-ince
ünlüyü etkilemeksizin bir önceki hecenin
ünlüsüyle kalınlık-incelik uyumuna girer.
(goydilar, suciluħ, elçilük vs.)
3.Oltu ve İspir ağızları da dahil bölgemizin
diğer bütün ağızlarında başta ve ilk hecede
‘o’ ünlüsü bulunduran bazı kelimelerin (on,
bomba), bu ünlüleri Tortum ağızlarında ‘u’
(un, bumba) olur.
4.Başta Oltu ağızları olmak üzere Tortum
ağızlarında da, özellikle kelimelerin ilk
heceleri dışındaki hecelerin dar ünlüleri
kuralsız olarak bazen kapalı ‘e’ ünlüsüne
dönüşürler (aldeler, böyede).
İspir ağızlarında bu olay görülmez. (aldilar,
böyüdi, böyidi)
Oltu ve Tortum ağızlarına nazaran kendi
içinde daha çok çeşitlilik gösteren İspir
ağızları dört alt bölüme ayrılır.
1.Çamlıkaya (Hunut) ağzı,
2.Pazaryolu (Norgâh) ağzı,
3.Barhal (Balħar) ağzı,
4.Çörmeli ağzı.
Bunlardan (Çamlıkaya) Hunut grubu, birinci
teklik şahıs bildirme ekini dar ünlülü
olarak getirmesiyle diğerlerinden ayrılır (büle:rim;
diğerlerinde: bülirem, büliyem) Barhal
grubu, bazı ‘r’ ünsüzlerini ‘y’ ye
dönüştürmekle (büliyem, muhday)
diğerlerinden ayrılır. Çörmeli grubu ise
bazı ‘c/ç’ ünsüzlerini ‘g/k’ ye dönüştürür:
geb, gevüz; diğerlerinde ceb, cevüz. Bugün
seyrek olarak karşılaşılan bu ağız
gruplarının diğer özellikleri Pazaryolu (Norgâh)
ağız grubuyla birleşir.
Tasnifin daha iyi anlaşılabilmesi için,
aşağıda, geldik, biliyorum, cep, koydular
örnek sözcüklerinin bu bölgelerdeki
söyleniş biçimi verilmiştir:
1.Çamlıkaya (Hunut) Ağız Grubu:
geldük, bülerim,
ceb, goydilar
2.Pazaryolu (Norgâh) Ağız Grubu:
geldük,
bülirem, ceb, goydilar
3.Barhal Ağız Grubu:
geldük, büliyem,
ceb, goydilay
4.Çörmeli Ağız Grubu: geldük, bülirem, geb,
goydilar (Gemalmaz 1995: s. 23-25)
Not: Bu yazı,
Prof. Dr. Efrasiyap Gemalmaz’ın Erzurum
İli Ağızları (Ankara, 1995) adlı eseri
esas alınarak hazırlanmıştır. |
